डॉलर चणा: शेतकऱ्यांच्या आर्थिक उत्पन्नात वाढ करणारे ‘सोने.

डॉलर चणा: पारंपरिक शेतीला आधुनिकतेची जोड.

Shetkarikarta.com

Tushar Bhusari

शेतकरी बांधवांनो, पारंपारिक पिकांच्या तुलनेत अधिक उत्पन्न मिळवून देणाऱ्या एका नव्या पिकाची चर्चा सध्या कृषी क्षेत्रात जोरदार सुरू आहे. ते पीक म्हणजे “डॉलर चणा”. सामान्य चण्यापेक्षा मोठा आकार आणि आकर्षक रंगामुळे बाजारात याला मोठी मागणी आहे. योग्य नियोजन आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास हे पीक शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर सौदा ठरू शकते.

डॉलर चणा म्हणजे काय?

डॉलर चणा हा देशी चण्याच्या जातीपेक्षा वेगळा असून, त्याला “काबुली चणा” किंवा मोठ्या आकाराचा पांढरा चणा म्हणून ओळखले जाते. याचे दाणे गोलाकार, मोठे आणि फिकट पांढरे किंवा पिवळे असतात. त्याच्या या खास वैशिष्ट्यांमुळेच त्याला ‘डॉलर’ हे नाव मिळाले आहे.

डॉलर चण्याची लागवड: फायदेशीर का?

१. अधिक बाजारभाव: डॉलर चण्याला बाजारात नेहमीच चांगला भाव मिळतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात वाढ होते.

२. उत्तम उत्पादन: योग्य काळजी घेतल्यास याचे उत्पादन देशी चण्यापेक्षा अधिक मिळते.

३. जमिनीची सुपीकता: चणा हे शेंगवर्गीय पीक असल्याने ते जमिनीतील नायट्रोजनची पातळी वाढवण्यास मदत करते. त्यामुळे जमिनीची सुपीकता टिकून राहते.

४. उच्च मागणी: देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत याला मोठी मागणी आहे. विशेषतः खाद्यान्न उद्योगात याचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो.

५. विविध उपयोग: याचा वापर विविध पदार्थ बनवण्यासाठी होतो, जसे की छोले-भटुरे, सॅलड, करी आणि हुमस.

लागवडीसाठी योग्य वेळ आणि पद्धत

पेरणीचा काळ: ऑक्टोबर महिन्याच्या पहिल्या पंधरवड्यात पेरणी करणे योग्य असते.
बियाणे निवड: लागवडीसाठी उच्च प्रतीचे आणि रोगमुक्त बियाणे निवडा. पेरणीपूर्वी बियाण्यांवर बीजप्रक्रिया करणे आवश्यक आहे.
जमिनीची तयारी: चांगल्या निचऱ्याची जमीन या पिकासाठी योग्य असते. पेरणीपूर्वी शेत चांगले नांगरून भुसभुशीत करून घ्यावे.
पेरणीची पद्धत: पेरणी करताना दोन ओळींमधील अंतर ३०-४५ सें.मी. आणि दोन रोपांमधील अंतर १० सें.मी. ठेवावे.
पाण्याचे व्यवस्थापन: पाणी कमी लागणारे पीक असले तरी, फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत पाण्याची उपलब्धता महत्त्वाची आहे

प्रमुख जाती :-

महाराष्ट्रामध्ये लागवड केल्या जाणाऱ्या डॉलर चणा (काबुली चणा) च्या काही प्रमुख जाती खालीलप्रमाणे आहेत. या जाती महाराष्ट्रातील हवामान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार चांगल्या उत्पादन देतात:

१) फुले कृपा (Phule Krupa):

वैशिष्ट्ये: ही जात महाराष्ट्रात अत्यंत लोकप्रिय आहे. याचे दाणे मोठे आणि टपोरे असतात, ज्यामुळे बाजारात चांगला भाव मिळतो. हे वाण बागायती लागवडीसाठी उपयुक्त आहे.
लागवड: सरी-वरंबा पद्धतीवर याची लागवड केल्यास चांगले उत्पादन मिळते.
बियाणे प्रमाण: दाणे मोठे असल्याने प्रति हेक्टरी बियाणे प्रमाण थोडे जास्त (साधारणपणे १२५ ते १३० किलो) लागते

२) चमत्कार (विशाल) (Vishal / चमत्कार):

वैशिष्ट्ये: ही जातही महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणावर पेरली जाते. याचे दाणे मोठे आणि आकर्षक असतात.
उत्पादन: प्रति हेक्टरी चांगले उत्पादन देते.
कालावधी: तयार होण्यासाठी साधारणपणे १३५ ते १४५ दिवसांचा कालावधी लागतो.

३) श्वेता (ICCV-2):

वैशिष्ट्ये: ही एक मध्यम आकाराच्या दाण्याची जात आहे आणि कमी वेळेत तयार होते.
कालावधी: ही जात ८५ ते ९० दिवसांत तयार होते. यामुळे, ज्या शेतकऱ्यांना कमी कालावधीत पीक काढायचे असते, त्यांच्यासाठी हा चांगला पर्याय आहे.
उपयोग: कोरडवाहू आणि बागायती दोन्ही क्षेत्रांसाठी उपयुक्त.

४) राजविजय काबुली चणा-२ (RVG-2):

वैशिष्ट्ये: ही जात मध्य प्रदेशात जास्त लोकप्रिय असली तरी, महाराष्ट्रातील काही भागांमध्येही त्याची लागवड केली जाते. याचे दाणे मोठे असतात.
उत्पादन: उत्पादन चांगले असते.
रोगप्रतिकारशक्ती: काही प्रमाणात मर रोगास प्रतिकारक्षम आहे.

५) जे. जी. काबुली-४ (JG KABULI-4):

वैशिष्ट्ये: याचे दाणे मध्यम ते मोठे असतात आणि ते चांगल्या उत्पादनासाठी ओळखले जातात.

६) पूसा १०८८ (Pusa 1088):

वैशिष्ट्ये: ही जात वेळेवर पेरणीसाठी योग्य असून, तिचे दाणे मध्यम मोठे असतात. मर रोगास प्रतिकारक्षम आहे.

बियाणांची निवड करताना हे लक्षात ठेवा:

स्थानिक हवामान आणि जमीन: तुमच्या भागातील हवामान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार योग्य जातीची निवड करा.
पाण्याची उपलब्धता: जर पाण्याची उपलब्धता कमी असेल तर श्वेतासारख्या कमी कालावधीत तयार होणाऱ्या जाती उपयुक्त ठरतील. पुरेसे पाणी उपलब्ध असल्यास फुले कृपा किंवा चमत्कार यांसारख्या मोठ्या दाण्यांच्या जाती फायदेशीर ठरतात.
कृषी तज्ञांचा सल्ला: बियाणे निवडताना स्थानिक कृषी विद्यापीठे, कृषी विज्ञान केंद्रे किंवा अनुभवी कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ते तुम्हाला तुमच्या क्षेत्रासाठी सर्वोत्तम जात निवडण्यास मदत करतील.
अधिकृत विक्रेते: नेहमी अधिकृत आणि विश्वसनीय बियाणे विक्रेत्यांकडूनच बियाणे खरेदी करा.

लागवडीसाठी काही महत्त्वाचे मुद्दे:

पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया केल्यास रोगांपासून संरक्षण मिळते.
बियाणे पेरताना दोन झाडांमधील अंतर योग्य राखल्यास वाढ चांगली होते.
योग्य व्यवस्थापन ठेवल्यास चांगले उत्पादन मिळू शकते.

डॉलर चणा लागवडीसाठी बीजप्रक्रिया (सीड ट्रीटमेंट)

१) बुरशीनाशकाची प्रक्रिया :

ही प्रक्रिया जमिनीतून आणि बियाण्यांमधून पसरणाऱ्या बुरशीजन्य रोगांपासून संरक्षण देण्यासाठी केली जाते.

प्रकार: कार्बेन्डाझिम (Carbendazim) किंवा थायरम (Thiram) यांसारख्या बुरशीनाशकाचा वापर केला जातो.
प्रमाण: प्रति किलो बियाणांसाठी २ ते २.५ ग्रॅम बुरशीनाशक वापरावे.
पद्धत: बुरशीनाशक बियाणांना चांगल्या प्रकारे लागावे यासाठी एका मोठ्या पातेल्यात बियाणे घेऊन त्यात औषध टाकावे आणि दोन्ही हात वापरून ते चांगले मिसळावे.

२) जैविक खतांची प्रक्रिया :

हरभरा हे शेंगवर्गीय पीक असल्याने त्याच्या मुळांवर नत्र स्थिरीकरण करणारे जिवाणू असतात. जैविक खतांची प्रक्रिया केल्याने जमिनीतील नत्र आणि स्फुरद पिकाला सहज उपलब्ध होते.

प्रकार: रायझोबियम (Rhizobium) आणि स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू (PSB) यांचा वापर केला जातो.
प्रमाण: प्रति १० किलो बियाणांसाठी २५० ग्रॅम रायझोबियम आणि २५० ग्रॅम PSB वापरावे.

पद्धत:

सर्वप्रथम ५० ग्रॅम गूळ पाण्यात विरघळून त्याचे द्रावण तयार करा.
हे द्रावण थोडे कोमट झाल्यावर त्यात रायझोबियम आणि PSB मिसळा.
हे मिश्रण बियाणांवर शिंपडा आणि दोन्ही हात वापरून हळूवारपणे एकत्र मिसळा, जेणेकरून सर्व बियाणांना हे मिश्रण लागेल.
वेळ: ही प्रक्रिया पेरणीच्या काही तास आधी करावी आणि बियाणे सावलीत सुकवावी.

बीजप्रक्रिया करताना काही महत्त्वाच्या सूचना

क्रम: रासायनिक बुरशीनाशकाची प्रक्रिया आधी करावी आणि त्यानंतर जैविक खतांची प्रक्रिया करावी. दोन्ही एकत्र मिसळू नये.
सावधगिरी: प्रक्रिया करताना हातात रबरी हातमोजे घालावेत.
वाळवणे: प्रक्रिया केलेले बियाणे थेट सूर्यप्रकाशात न वाळवता सावलीत वाळवावे, जेणेकरून जिवाणू जिवंत राहतील
वेळ: पेरणीच्या एक दिवस आधी रासायनिक प्रक्रिया आणि पेरणीच्या दिवशी सकाळी जैविक प्रक्रिया करणे चांगले.
पाण्याची बचत: काही ठिकाणी पेरणीपूर्वी बियाणे ४-५ तास पाण्यात भिजवून ठेवले जाते, ज्याला सीड प्राईमिंग म्हणतात. यामुळे उगवण लवकर होते.

डॉलर चण्यावरील प्रमुख रोग :-

१) मर रोग (Wilt):

लक्षणे: पीक ३०-५० दिवसांचे झाल्यावर याचे लक्षणे दिसू लागतात. सुरुवातीला झाडाची पाने पिवळी पडून कोमेजतात आणि नंतर पूर्ण झाड सुकून मरते. झाडाची मुळे तपासल्यास आतून काळ्या रंगाची दिसतात.
व्यवस्थापन:
रोगप्रतिकारक वाणांची निवड: लागवडीसाठी मर रोगाला प्रतिकारक्षम असलेल्या जातींची निवड करा.
पीक फेरपालट: एकाच जमिनीत सलग ३-४ वर्षे हरभरा घेऊ नये. ज्वारी, बाजरी किंवा इतर तृणधान्यांसोबत फेरपालट करा.
जमिनीची प्रक्रिया: पेरणीपूर्वी प्रति हेक्टरी ४ किलो ट्रायकोडर्मा १०० किलो शेणखतामध्ये मिसळून जमिनीत टाका.
रासायनिक फवारणी: रोगग्रस्त शेतात कार्बेन्डाझिम ०.२% द्रावणाचा उपयोग झाडांच्या मुळाशी करा.

२) मूळकूज (Root Rot):

लक्षणे: झाडाच्या मुळांवर बुरशी वाढते, ज्यामुळे मुळे सडतात आणि झाड कोमेजून मरते.
व्यवस्थापन:
जल व्यवस्थापन: शेतात पाण्याचा योग्य निचरा होईल याची काळजी घ्या. जास्त ओलावा मूळकूज वाढवतो.
बीजप्रक्रिया: बुरशीनाशक थायरम (Thiram) किंवा कॅप्टन (Captan) वापरून बीजप्रक्रिया करा.

३) करपा (Ascochyta Blight):

लक्षणे: पानांवर, खोडावर आणि शेंगांवर गडद तपकिरी रंगाचे अनियमित आकाराचे ठिपके दिसतात. रोगाचा प्रादुर्भाव वाढल्यास झाडाचा काही भाग वाळतो.
व्यवस्थापन:
- रोगग्रस्त भाग नष्ट करा: रोगग्रस्त झाडाचे अवशेष काढून टाका आणि नष्ट करा.
- फवारणी: मॅन्कोझेब किंवा कार्बेन्डाझिमची फवारणी करा.
- पीक फेरपालट: पिकांची फेरपालट करा.

४) खोडकूज (Collar Rot):

लक्षणे: झाडाच्या खोडाजवळ काळ्या रंगाचे ठिपके दिसतात आणि खोड कुजते.
व्यवस्थापन:
- बीजप्रक्रिया: योग्य बुरशीनाशकांचा वापर करा.

डॉलर चण्यावरील प्रमुख किडी :

१) घाटेअळी (Pod Borer):

लक्षणे: ही अळी हरभऱ्याच्या शेंगांमध्ये शिरून दाणे खाते, ज्यामुळे उत्पादनात मोठे नुकसान होते.
फेरोमोन सापळे: प्रति हेक्टरी ५-१० कामगंध सापळे लावा.
जैविक नियंत्रण: घाटेअळीच्या व्यवस्थापनासाठी जैविक कीटकनाशक एचएनपीव्ही (HaNPV) किंवा निंबोळी अर्क (Azadirachtin) वापरू शकता.
रासायनिक फवारणी: प्रादुर्भाव जास्त असल्यास इमामेक्टीन बेंझोएट किंवा क्लोरँट्रानिलीप्रोलची फवारणी करा.

२) मावा (Aphids) आणि तुडतुडे (Jassids):

लक्षणे: हे रसशोषक कीटक पानांमधून रस शोषून घेतात, ज्यामुळे पाने पिवळी पडतात आणि वाढ खुंटते.
रासायनिक फवारणी: थायामेथोक्साम किंवा इमिडाक्लोप्रिडची फवारणी करा.

रासायनिक खत व्यवस्थापन :-

माती परीक्षणानुसार खताची मात्रा द्यावी. जर माती परीक्षण केले नसेल, तर साधारणपणे खालीलप्रमाणे खतांचे प्रमाण वापरावे:

बागायती लागवडीसाठी (प्रति हेक्टरी): २० किलो नत्र, ६० किलो स्फुरद आणि ४० किलो पालाश.
कोरडवाहू लागवडीसाठी (प्रति हेक्टरी): १० किलो नत्र, ४० किलो स्फुरद आणि २० किलो पालाश.
मात्रा पूर्ण करण्यासाठी: तुम्ही डायअमोनियम फॉस्फेट (DAP), सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) आणि पोटॅश वापरू शकता. उदाहरणार्थ, प्रति एकर १०० ते १२५ किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट आणि काही प्रमाणात युरिया वापरता येतो.
सूक्ष्म अन्नद्रव्ये:
सल्फर (गंधक): प्रति हेक्टरी २० किलो सल्फरचा वापर करावा, विशेषतः जर जमिनीमध्ये सल्फरची कमतरता असेल.
झिंक (जस्त): झिंकची कमतरता असल्यास २० किलो झिंक सल्फेट प्रति हेक्टरी वापरणे फायदेशीर ठरते.

टोकण पद्धत (जास्त उत्पादन देणारी) :-

ही पद्धत विशेषतः बागायती लागवडीसाठी आणि कमी बियाणे वापरून अधिक उत्पादन मिळवण्यासाठी उत्तम आहे. यात पेरणी यंत्राचा वापर न करता हाताने टोकण केले जाते.

दोन ओळींमधील अंतर: ४५ सें.मी. (१.५ फूट).
दोन रोपांमधील अंतर: १५ ते २० सें.मी.
खोली: ३ ते ५ सें.मी.
फायदे:
बियाणे कमी लागते.
प्रत्येक रोपाच्या वाढीसाठी पुरेशी जागा मिळते, ज्यामुळे दाणे मोठे आणि टपोरे होतात.
अनावश्यक रोपांची वाढ टाळता येते.

पाभरीने पेरणी (साधी पद्धत) :-

ही पद्धत सरसकट पेरणीसाठी वापरली जाते, जिथे रोपांमधील अंतर थोडे कमी असते.

दोन ओळींमधील अंतर: ४५ ते ६० सें.मी.
फायदे :
पेरणी लवकर होते, खर्च कमी असतो.
नुकसान :
दाणे लहान राहू शकतात या मुळे उत्पन्नात घट होऊ शकते.