सोयाबीन + तूर ही महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकप्रिय आणि फायदेशीर आंतरपीक पद्धतींपैकी एक मानली जाते. विशेषतः मराठवाडा, विदर्भ आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील कोरडवाहू भागात ही पद्धत मोठ्या प्रमाणात वापरली जाते. या पद्धतीत कमी कालावधीचे सोयाबीन आणि दीर्घ कालावधीचे तूर पीक एकत्र घेतले जाते. त्यामुळे जमिनीचा योग्य वापर होऊन शेतकऱ्यांना दुहेरी उत्पन्न मिळण्यास मदत होते.
सोयाबीन + तूर आंतरपीक का घ्यावे?
तूर पिकाची सुरुवातीची वाढ मंद असते, त्यामुळे शेतात बराच काळ मोकळी जागा राहते. या जागेत सोयाबीन घेतल्यास जमिनीतील ओलावा, सूर्यप्रकाश आणि अन्नद्रव्यांचा योग्य वापर होतो. सोयाबीन साधारण ९० ते १०० दिवसांत तयार होते, त्यामुळे त्यानंतर तूर पिकाला वाढीसाठी पुरेशी जागा मिळते.
योग्य हवामान व जमीन :
ही पद्धत मध्यम ते भारी काळ्या जमिनीत चांगली यशस्वी होते. पाण्याचा निचरा होणारी जमीन आंतरपीकासाठी योग्य असते. ६०० ते ९०० मिमी पावसाचे क्षेत्र या पद्धतीसाठी उपयुक्त मानले जाते.
लागवडीचे प्रमाण :
सोयाबीन + तूर आंतरपीक पद्धतीत खालील प्रमाण सर्वाधिक वापरले जाते:
- ४:२ प्रमाण
- ६:२ प्रमाण
- ४ ओळी सोयाबीन + २ ओळी तूर
या पद्धतीत तूर ओळींमध्ये जास्त अंतर ठेवले जाते, त्यामुळे दोन्ही पिकांना पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळतो.
बियाणे प्रमाण :
सोयाबीन –
२५ ते ३० किलो प्रति एकर
तूर –
२ ते ३ किलो प्रति एकर
प्रमाण हे वाण व ओळींच्या अंतरानुसार बदलू शकते.
खत व्यवस्थापन :
पेरणीपूर्वी शेणखताचा वापर करावा. सुरुवातीला नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांचा संतुलित वापर केल्यास दोन्ही पिकांची वाढ चांगली होते. सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची फवारणी केल्यास शेंगा व दाणे भरण्यास मदत होते.
रोग व किड व्यवस्थापन :
सोयाबीनमध्ये खोडमाशी, चक्रीभुंगा आणि पाने खाणाऱ्या अळ्यांचा प्रादुर्भाव दिसू शकतो. तूर पिकात शेंगा पोखरणारी अळी, मावा आणि मर रोग आढळतो. वेळेवर निरीक्षण करून शिफारशीनुसार फवारणी करणे आवश्यक असते.
आंतरपीक पद्धतीचे फायदे :
सोयाबीन + तूर पद्धतीमुळे जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो तसेच जमिनीची सुपीकता वाढते. एका पिकात नुकसान झाले तरी दुसऱ्या पिकातून उत्पन्न मिळते. तूर पिकामुळे जमिनीत नत्र स्थिरीकरण होऊन पुढील पिकालाही फायदा होतो.
उत्पादन क्षमता :
योग्य व्यवस्थापन केल्यास:
सोयाबीन उत्पादन: ८ ते १२ क्विंटल प्रति एकर
तूर उत्पादन: ३ ते ५ क्विंटल प्रति एकर
हवामान व व्यवस्थापनानुसार उत्पादनात बदल होऊ शकतो.
निष्कर्ष :
सोयाबीन + तूर आंतरपीक पद्धती ही महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी कमी जोखमीची आणि अधिक उत्पन्न देणारी प्रभावी शेती पद्धत मानली जाते. योग्य वाण, योग्य ओळींचे प्रमाण आणि वेळेवर व्यवस्थापन केल्यास शेतकऱ्यांना स्थिर व चांगला आर्थिक फायदा मिळू शकतो.